Kuşaklar Arası Yapay Zekâ Algısına İlişkin Bir Odak Grup Çalışması: X, Y ve Z Kuşaklarının İncelenmesi

Abstract

Araçsal bir yenilik olmanın ötesinde yapay zekâ; değer, norm ve güven ilişkilerini yeniden şekillendiren kültürel bir aktör olarak da toplumsal dönüşümde aktif rol oynamaktadır. Yapay zekâ teknolojilerinin toplumsal yaşamdaki artan etkisiyle birlikte kuşaklar arası farkların bu teknolojiye yönelik algıları nasıl şekillendirdiği sorusu önem kazanmıştır. Bu çalışma, yapay zekâya (YZ) yönelik algıların, kullanım pratiklerinin ve toplumsal etkilerine ilişkin değerlendirmelerin X, Y ve Z kuşağı katılımcılarının anlatılarında nasıl farklılaştığını incelemektedir. Bu nitel araştırmanın çalışma grubunu, İstanbul’da yaşayan ve yapay zekâ araçlarını kullanma deneyimine sahip X, Y ve Z kuşaklarından kartopu örnekleme yoluyla seçilen toplam 21 katılımcı oluşturmaktadır. X (1965–1980), Y (1981–1996) ve Z (1997–2012) kuşaklarını temsil eden her gruptan yedi kişiyle üç ayrı odak grup görüşmesi gerçekleştirilmiştir. Veriler betimsel tematik analizle çözümlenmiştir. Bulgular katılımcıların “yapay zekâ” kavramını çoğunlukla ChatGPT gibi üretken yapay zekâ uygulamaları üzerinden geniş bir üst kategori olarak kullandığını göstermektedir. X kuşağı katılımcılarında güven, kontrol, veri gizliliği ve istihdam etkilerine ilişkin temkinli değerlendirmeler öne çıkmıştır. Y kuşağı katılımcıları YZ’yi işlevsel yarar ve verimlilik temelinde değerlendirirken etik, güvenilirlik ve kontrol gereksinimlerini de vurgulamıştır. Z kuşağı katılımcıları ise YZ’yi hızlı bilgi erişimi ve öğrenme süreçlerinde destek sunan bir “akıllı asistan” olarak konumlandırmış; doğrulama, aşırı bağımlılık ve insan rolünün korunmasına ilişkin kaygılar da dile getirmiştir. Bulgular sorumlu YZ kullanımına yönelik yaklaşımların farklı kuşak gruplarının deneyim ve kaygılarını dikkate almasının yararlı olabileceğine işaret etmektedir.